Home » Blog » Japanse kunst – wat je zou moeten weten

Japanse kunst – wat je zou moeten weten

Wat je eigenlijk zou moeten weten over Japanse kunst. Van de oudste nog bestaande inktschildering op zijde naar prachtige schoonheden uit de vlietende wereld.

De natuur in de Japanse kunst

De natuur en in het bijzonder de bergen, zijn vanaf het begin een favoriet onderwerp in de Japanse kunst. Voordat het boeddhisme in de 6e eeuw vanuit China is geïntroduceerd, was de religie, die tegenwoordig bekend staat als ‘shinto’, het exclusieve geloof van het Japanse volk. In het shintoïsme worden zogeheten ‘kami’ oftewel natuurgeesten aanbeden. Sommige ‘kami’ zijn plaatselijk. De geesten horen bij een bepaalde plek. Terwijl anderen staan voor grotere objecten en verschijnselen in de natuur.

Wat opvalt aan het shintoïsme is de grote liefde en eerbied voor de natuur. Een waterval, de maan of slechts een apart gevormde steen kunnen een kami zijn. Hetzelfde geldt voor charismatische personen en voor meer abstracte verschijnselen zoals groei en vruchtbaarheid.

Een afbeelding van een natuurlijke scène is niet alleen een landschap, maar eerder een portret van de heilige wereld en de kami die erin leven.

de golf van Hokusai

De grote golf van Kanagawa, houtsnede van Katsushika Hokusai

De grote golf van Kanagawa van Katsushika Hokusai (1760-1849) is ongetwijfeld een van de bekendste Japanse kunstwerken. Het is geen toeval dat deze geliefde houtsnede als thema de formidabele kracht van de natuur heeft en de majestueuze berg Fuji bevat.

Oudste nog bestaande inktschildering op zijde

De byobu, of kamerscherm, is een houten frame, bekleed met strakgespannen papier of zijde. Als meubel bij uitstek geschikt in het open interieur van het traditionele Japanse huis, voor het creëren van aparte functionele ruimtes. Maar zo’n aanlokkelijk canvas kan natuurlijk niet leeg blijven.

Senzui Byobu, Landschapsscherm, 12e eeuw, Nationaal Museum van Kyoto

Senzui Byobu, Landschapsscherm, 12e eeuw, Nationaal Museum van Kyoto

Dit nauwgezette schilderij uit het Heian-tijdperk (794-1185) is het oudste nog bestaande Japanse kamerscherm gemaakt van zijde. De stijl is herkenbaar Chinees, maar het landschap zelf is Japans. De kunstenaar is zelf waarschijnlijk nooit in China geweest.

Ontwikkeling van een onafhankelijke Japanse kunststijl

De onafhankelijke Japanse kunststijl, bekend als yamato-e (letterlijk Japanse afbeeldingen), is ontstaan door geleidelijk de Chinese natuurlijke motieven te vervangen door meer algemene variëteiten van Japanse bodem. Zo is de Chinese feniks vervangen door de Japanse langstaartvogels. Lokale bomen en bloemen namen de plaats in van onbekende vreemde soorten.

Japanse literatuur als thema

Thema’s uit de Japanse literatuur en mythologie begonnen te overheersen. Klassieke verhalen zoals het verhaal van Genji zijn overal in de Japanse kunst terug te vinden.

Illustratie van het verhaal van Genji

Illustratie van het verhaal van Genji, hoofdstuk5, Wakamurasaki, toegeschreven aan Tosa Mitsuoki (1617-1691), eigendom van Mary Griggs Burke.

Kitsune – de vos in de Japanse kunst

Een dier dat vaak te zien is in de Japanse kunst, is de kitsune, de vos.  Over de hele wereld hebben vossen vaak een slechte reputatie, maar in Japan hebben ze een belangrijke mythische status. Ze staan symbool voor sluwheid en een machtige bezitter van grote intelligentie en geluk.

In de mythische cultuur hadden beide symbolen het vermogen om vorm te geven aan een menselijke vorm. Mede vanwege de hechte band tussen vossen en mensen worden ze vaak afgeschilderd als trouwe vrienden, minnaars of trouwe metgezellen.

Kansetsu Hashimoto, Zomeravond, 1941, Adachi Kunstmuseum

Kansetsu Hashimoto, Zomeravond, 1941, Adachi Kunstmuseum

Dit prachtige beeld van een witte vos en verse bloemen en gebladerte in een wazige mist, geeft een gevoel van een zwoele, vochtige zomeravond. De maker, Kanetsu Hashimoto, stond bekend om zijn elegante schilderijen van Japanse dieren in het wild. In Hashimoto’s rustgevend schilderij in nihonga-stijl verliest de kitsune een deel van zijn religieuze symboliek en wordt hij eerder gevierd vanwege zijn dierlijke vorm.

Zen en de Japanse kunst

Toen de directe banden met China tijdens de Heian-periode verdwenen, werd yamato-e een steeds bewuster uiting van de Japanse kunst en cultuur. Zen, dat ook uit Chinese is overgekomen, ontwikkelde zich tot een streng filosofisch systeem, dat zijn stempel begon te drukken op alle vormen van traditionele Japanse kunst.

Uitzicht op Ama no Hashidate, Inktschildering van Sesshu Toyo, 1501, Kyoto National Museum

Uitzicht op Ama no Hashidate, Inktschildering van Sesshu Toyo, 1501, Kyoto National Museum

Zenmonniken gingen vooral aan de slag met sumi-e, het Japans inktschilderen, waarbij uitgegaan wordt van eenvoud. De leegte staat centraal zowel in de kunst als de religie. Een van de grootste meesters van deze kunstvorm, Sesshu Toyo (1420-1506), demonstreert de innovatie van de Japanse inktschilderkunst in ‘Gezicht op Ama no Hashidate’. Door vanuit vogelperspectief het spectaculaire Japanse kustlandschap te schilderen. Sumi-e is nog steeds een van de meest populaire Japanse kunstvormen. Je kunt meer zien en lezen over het ontstaan van sumi-e en Sesshu Toyo lezen in het stukje over de documentaire ‘Ink Painting – Insights into the Heart of Zen‘.

Schoonheden in de japanse kunst

Het Edo-tijdperk (1615-1868) kende een lange periode van stabiliteit. De Edo-samenleving bloeide en steden breidden zich op een ongekende schaal uit. Sociale klassen werden strikt gehandhaafd. Aan de top stond de samoerai die de Tokugawa-regering diende, daarna de boeren en de ambachtslieden, en uiteindelijk onderaan de ranglijst waren de kooplieden.

Het waren echter vaak de handelaren die het meest economisch profiteerden vanwege hun rol als distributeur en dienstverlener. Samen met de ambachtslieden stonden ze bekend als de chonin (stedelingen).

Met nieuwe welvaart floreerden allerlei soorten goederen. Met name houtsneden, ukiyo-e, bereikten hun hoogtepunt in populariteit en verfijning.

Bijin (mooie vrouw) ukiyo-e van Keisai Eisen

Bijin (mooie vrouw) ukiyo-e van Keisai Eisen

Ukiyo-e betekent letterlijk afbeeldingen van de vlietende (zwevende) wereld. Deze verbluffende houtsneden benadruktenden de gecultiveerde stedelijke levensstijl, de mode en de schoonheid van het kortstondige.

Drie beroemde schoonheden, houtsnede van Kitagawa Utamaro

Wist je dat Japanse prenten beroemde Westerse schilders zoals Vincent van Gogh, Claude Monet en Paul Gauguin hebben geïnspireerd? In het stukje over ‘Japanse prenten als verpakkingsmateriaal‘ kun je alles hierover lezen.

Geavanceerde druktechnieken

Het was ook in deze tijd dat de druktechnieken zeer geavanceerd werden. Voor de productie van houtsneden werkte een ukiyo-e-kwartet samen. Het kwartet bestaat uit de uitgever, die de onderneming leidde, de bloksnijder, de drukker en de kunstenaar. Rond 1740 kon je al ukiyo-e-kunstafdrukken vinden in meerdere levendige kleuren.

Een ander belangrijk kenmerk van deze afdrukken zijn de materialen die ze gebruiken, met name washi-papier. Het maken van een Japanse houtdruk is zelfs in Nederland te leren. Dit kan o.a. bij Yuriko Miyoshi of Nel Pak.

Wat is het doel van een ukiyo-e?

Een van de belangrijkste doelen van ukiyo-e-prints was om de stijlvolle levensstijl van de Edo-stedelingen weer te geven. Handelaren waren door de wet beperkt tot hun sociale status. En als gevolg daarvan besteedden degenen met de middelen hun tijd aan het nastreven van plezier en luxe, zoals te vinden was in het Yoshiwara-plezierdistrict.

Ukiyo-e - Toonzaal in Yoshiwara bij nacht, door Katsushika Oi

Toonzaal in Yoshiwara bij nacht, door Katsushika Oi, 1840

Yoshiwara was meer dan alleen een bordeel;het was een cultureel centrum voor de rijke en verbonden mannen van het Edo-tijdperk. Deze scène toont levendig de fascinatie voor het gebied, zowel voor de aanwezigen als voor degenen die alleen van buitenaf konden kijken. Dit contrast wordt hier des te schrijnender gemaakt in dit werk van de briljante Katsushika Oi, dochter van de bekendere Hokusai. Zelfs vandaag de dag wordt deze ongelooflijke artiest nog steeds niet erkend. Lees haar verhaal in Kurara – Het oogverblindende leven van de dochter van Hokusai.

De courtisanes van Yoshiwara

De courtisanes van Yoshiwara zijn verbluffend geportretteerd in ukiyo-e-prenten. Hun uitbundige kimono, kapsels en make-up kwamen  tot leven. Zij waren de sterren van de Edo, en door deze relatief goedkope en wijdverspreide prenten kon iedere beweging in hun normale leven  gevolgd door de stedelingen.

Schoonheid, houtsnede door Kitagawa Utamaro

Schoonheid met spiegel, houtsnede van Kitagawa Utamaro

Deze betoverende courtisanes werden ‘bijinga’ genoemd, wat ‘afbeelding van mooie vrouw’ betekent. De meest bekende ukiyo-e-kunstenaar van deze soort is Kitagawa Utamaro.

Kabuki-theater

Kabuki-theater was een ander populair onderwerp van ukiyo-e in de vorm van yakusha-e (afdrukken van acteurs). Afbeeldingen van topacteurs zijn vaak gereproduceerd en de prenten legden vaak theatrale scènes vast met verbazingwekkende artisticiteit en detail.

 

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.