Mokuhanga, Japanse houtsnijkunst

In een workshop van Yuriko Miyoshi heb ik kennisgemaakt met moku hanga / mokuhanga, Japanse houtsnijkunst. Ik heb mijn eerste mokuhanga gemaakt en het smaakt naar meer.

Afgelopen jaar maakte ik al eerder kennis met de reductiehoutsnijkunst via een workshop van Antje Veldstra. Met verwondering heb ik gekeken hoe tijdens het gehele proces van iedere keer weer hout uitgutsen en verschillende kleurdrukgangen een bijzonder eindresultaat is ontstaan.

Mijn eerste reductiedruk, gemaakt op Westerse wijze.

Over houtsnijkunst

De houtsnijkunst is een grafische techniek, waarbij een houtsnede ontstaat. Met speciale gutsen wordt in een zachte houtsoort een tekening uitgegutst. In het Westen wordt vervolgens met een inktroller de drukplaat van zwarte of gekleurde drukinkt voorzien en vervolgens wordt hierover een vel papier met een drukpers krachtig aangedrukt. De afbeelding ontstaat in spiegelbeeld. Dit is een hoogdruktechniek; de uitgekerfde delen worden als uitsparingen zichtbaar in de afdruk.

Mokuhanga techniek

Moku-hanga (木 版画 moku木=hout, han版=afdruk, ga画=beeld), is een techniek die vooral bekend is geworden vanwege het gebruik in ukiyo-e (浮世絵, prenten van de vlietende wereld). Ukiyo-e zijn afdrukken op losse vellen, maar in dezelfde periode werd de techniek ook gebruikt voor het afdrukken van boeken.

Houtblokdruk werd al eeuwen in China gebruikt om boeken te drukken, lang voor de komst van het beweegbare type, maar in de Edo-periode (1603-1868) werd het op grote schaal in Japan toegepast. Onvoorstelbaar maar waar, zelfs de letters zijn allemaal uit hout gegutst.

Oude Japanse boeken gedrukt met houtblokken

Foto: Yuriko Miyoshi – Oude Japanse boeken gedrukt met houtblokken. Sommige lijnen zijn zo verfijnd dat je niet kunt voorstellen dat ze met de hand gegutst zijn.

De hanga of ukiyo-e uit de Edo-periode (1603 – 1867), denk aan kunstenaars zoals Hokusai, Hiroshige en Sharaku worden als hoogtepunt in de geschiedenis van de houtsnijkunst gezien. Na een bezoek aan het Japans Prentenkabinet ‘Nihon no Hanga’ en de tentoonstelling ‘van Gogh en Japan’ in het van Gogh museum was ik helemaal weg van de vele Japanse houtsnedes. Vincent had grote bewondering voor de bijzondere compositie en de krachtige lijnen van deze drukken die hij ook heeft nageschilderd.

Het verschil tussen Westerse en Japanse houtsnijkunst

Hoewel het in sommige opzichten vergelijkbaar is met houtsneden in de Westerse grafiek, verschilt de mokuhanga-techniek doordat er op water gebaseerde inkten worden gebruikt. Inkt op waterbasis als sumi墨 (zwarte inkt) of in kleur.  Dit in tegenstelling tot de Westerse houtsnede, die vaak op oliegebaseerde inkten gebruikt. Door het gebruik van deze Japanse inkten op waterbasis ontstaat een breed scala aan levendige kleuren, glazuren en transparantie.

De Japanse houtsnedes worden ook met gutsen in zacht hout gekerfd, maar zonder drukpers, met de hand afgedrukt.

Workshop Mokuhanga

Op 21 juni 2018 heeft Erik van Ommen in zijn atelier de Japanse kunstenaar Yuriko Miyoshi uitgenodigd om een dagworkshop mokuhanga te geven. Natuurlijk was ik hier ook bij, want ik wilde graag leren hoe ik zelf een mokuhanga kan maken.

Yuriko 百合子 behaalde haar Bachelor in de kunst bij de Tokyo Zokei University of Art & Design (1985) en haar Doctoraal in de kunst bij de Musashino Art University (1989). Ze studeerde er ets, litho, zeefdruk en houtsnede. Op de basisschool maakte ze al houtsneden in de Japanse techniek. Sinds 2003 woont en werkt ze in Nederland.

We zijn met zes deelnemers en krijgen allen een Japanese gelukstas (福袋), een soort van ‘goody bag’ met o.a. een hanga, plus voorbeelden van verschillende soorten Japans papier van Awagami Factory.

Japanse gelukstas bij mokuhanga-workshop

Japanse gelukstas en voorbeelden van Japans papier

Vervolgens krijgen we uitleg en informatie over Japans papier en de moguhanga-techniek, die nog steeds op de oorspronkelijke wijze wordt toegepast. Het maken van een hanga vereist meerdere vakmanschappen.

De benodigde vakmanschappen

Nadat e-shi 絵師 (de kunstenaar) de tekst of afbeelding op dun Japans papier heeft getekend, wordt het op een gladgeschuurd houtblok geplakt, waarna eerst de grove vorm wordt uitgesneden en later de details worden uitgewerkt. Voor een prent zijn meerdere blokken nodig, één voor elke kleur.

De blokken worden ‘in register’ gedrukt, dat wil zeggen, dat de afdrukken precies over elkaar passen. Hier speelt het vakmanschap van hori-shi 彫師 (de houtsnijder) een grote rol. Nadat de grove contouren zijn uitgesneden, worden verschillende proefdrukken gemaakt, die dan worden gebruikt om de blokken voor de verschillende kleuren te snijden.

Bij het drukken zelf speelt suri-shi 摺師 (de drukker) de hoofdrol; hij moet gelijkmatige druk uitoefenen om egale vlakken te produceren, verschillende kleuren in elkaar laten overlopen om kleurschakeringen te krijgen, en zorgen dat alle kleuren goed op elkaar passen.

Het ontwerp

Bij deze workshop kon je of zelf een ontwerp maken of gebruik maken van voorbeelden van prenten van Hiroshige en Sharaku.

Moku hanga voorbeelden

Foto: Yuriko Miyoshi – De voorbeelden in de workshop. Ik kies voor het eerste portret van links.

De afbeelding teken je of druk je in spiegelbeeld af op dun ‘Gampi‘-papier. Dit rijstpapier is nog dunner dan overtrekpapier. Vervolgens wordt het met de voorkant naar beneden op een plank van Japans hout geplakt met waterverdunde yamato nori, een lijm van tapiocazetmeel. Deze lijm wordt ook gebruikt voor het opplakken van een sumi-e op rijstpapier. Als alternatief kan behangplaksel gebruikt worden.

Het snijden

Het houtblok is van zacht kersen- of lindenhout, of Shina-hout (een zacht Japanse houtsoort). Aan weerszijden van elke lijn of gebied werd een incisie gemaakt. Hout werd vervolgens weg gegutst op basis van de tekening.

Het inkten

De inkt wordt aangebracht met een kwast moku hanga

De inkt wordt aangebracht met een speciale kwast.

De sumi (inkt) wordt gemaakt door met een beetje water een inktstaaf op een inktsteen te wrijven. Ook de Japanse gansai-verf kan gebruikt worden bij deze techniek.

Het houtblok werd geïnkt met een speciale kwast. Yuriko heeft ontdekt dat de kabuki-brush (voor make-up) van de HEMA hier uitstekend voor gebruikt kan worden.

Het afdrukken

Verschillende baren voor mokuhanga

Verschillende ‘baren’

Een baren, een plat handgereedschap, wordt gebruikt om het papier tegen het geïnkte houtblok te duwen en om de inkt op het papier aan te brengen.

De afruk wordt met een baren aangebracht - moku hanga

De afruk wordt met een baren aangebracht.

Voor een prent zijn meerdere blokken nodig, een voor elke kleur, die “register moeten houden”, dat wil zeggen, precies over elkaar passen. Hier is echt vakmanschap voor nodig. Nadat de grove contouren zijn uitgesneden, worden verschillende proefdrukken gemaakt, die dan werden gebruikt om de blokken voor de verschillende kleuren te snijden.

Ik heb het bij één blokje gehouden, want het gutsen vraagt veel tijd en het drukken is ook een kunst op zich. De dag is voorbij gevlogen. Gelukkig heb ik alle materialen in huis en kan me hier nu verder in verdiepen. Heb nu mijn eerste proefdrukken gemaakt, dus ik kan het nu verfijnen en een goede afdruk maken.

Workshop Mokuhanga

Mijn eerste proefdrukken. Het lijkt nu meer een Boeddha dan een Japanse vrouw ☺️

Als je tot hier bent gekomen, vind je de informatie waarschijnlijk interessant. Wil je maandelijks op de hoogte gehouden worden?

Please follow and like us:

Laat een reactie achter

Solve : *
14 − 4 =


Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

RSS
Facebook
Facebook
Pinterest
Instagram