Vincent van Gogh en Japan

Mijn ontdekking wat Vincent van Gogh en Japan met elkaar te maken hebben!

De Japanse afbeeldingen vond ik mijn leven lang mooi. Ik wist nog niet dat het houtdrukprenten waren. Toen ik me in de kunst ging verdiepen was ik gelijk helemaal weg van Vincent van Gogh zijn werk. Niet de donkere aardappeleters, maar juist zijn werken in heldere kleuren. Dat de Japanse plaatjes veel invloed op Vincent zijn werk hebben gehad, wist ik niet, todat ik met Japans inktschilderen begon en me meer in de Japanse kunst en cultuur ging verdiepen.

Van Gogh en Japan in het Van Gogh Museum

‘van Gogh en Japan’ in het Van Gogh Museum

In het van Gogh museum is tot en met 24 juni 2018 een expositie ‘van Gogh en Japan’ te zien, waar je heel mooi kunt zien hoe Vincent door Japan is beïnvloed. Werk dat voor deze expositie van over de gehele wereld nu bijeen is gebracht.

In  ‘Nihon no Hanga’, het Japans prentenkabinet aan de Keizersgracht in Amsterdam is in de weekenden van mei (2018) de expositie ‘Vincent in Japan’ te zien. Hier kun je werk van Japanse ukiyo-e (houtdruk) kunstenaars zien die zich door van Gogh lieten inspireren. Maar eerst een stukje geschiedenis.

Japanse kunst bleef lang voor het Westen verborgen

Niemand mocht Japan in of uit vanaf 1603. Sakoku (Japans: 鎖国, letterlijk ‘land in ketens” of “afsluiting van het land”) was het buitenlandse beleid van de Shoguns in Japan. Als je als vreemdeling of Japanner het land zonder toestemming in- of uitging kon je de doodstraf krijgen. Behalve voor de Chinezen en Nederlanders, want zij mochten wel handel drijven. Wel volgens strikte regels. De Nederlanders deden dit eerst vanuit het plaatsje Hirado, maar uiteindelijk via het kunstmatige eiland Deshima voor de kust van Nagasaki. Nagasaki was onder de sakoku de enige haven waar men Japan mocht verlaten of binnenkomen.

In 1854 stuurden de Amerikanen een oorlogsvloot om de Japanners te dwingen om hun ecomomie en het verkeer tussen personen open te stellen. Vanaf 1859 kwam de overzeese handel langzaam en in steeds grotere hoeveelheden op gang, totdat Oosterse kunst en gebruiksvoorwerpen Europa overspoelden.

Een enorme Japan-rage

Het was in de tweede helft van de 19de eeuw dat er grote bewondering was voor vrijwel alles wat uit Japan kwam. Het Japonisme, de liefde voor alles wat Japans is, werd een ware rage. Maar dit ging aanvankelijk aan Vincent voorbij.

De Europeanen waren gek op vazen, kimono’s, serviesgoed en netsuke, kleine Japanse beeldjes. Maar de ukiyo-e waren meteen populair vooral onder Westerse kunstenaars. Het zijn tere prenten, gedrukt met houtblokken in gekleurde inkt. Deze werden gemaakt door Japanse kunstenaars zoals Utamaro, Hiroshige en Hokusai. Kunst op hoog niveau en voor die tijd volledig onzichtbaar voor de rest van de wereld.

Houtdruksnede van Hiroshigo - het dorp Yasa

Houtdruksnede van Hiroshigo – het dorp Yasa

De prenten zagen er zo anders uit dan we in het Westen gewend waren. Een exotisch uitstraling en met  heldere kleuren. Dat maakte het zo aantrekkelijk. Ook de Japanse opvatting van perspectief en ruimte opende de Westerse kunstenaars de ogen. Door de Japanse voorbeelden kreeg hun eigen kunst een nieuwe richting.

Ukiyo-e van Hokusai - De berg Fuji gezien vanaf de Katakura theeplantage

Ukiyo-e van Hokusai – De berg Fuji gezien vanaf de Katakura theeplantage

In Nederland waren maar weinig kunstenaars bezig met de Japanse kunst, maar in Parijs was het helemaal in. Pas toen Vincent bij zijn broer Theo in Parijs ging wonen, ontdekte Vincent welke invloed  de Oosterse kunst op het Westen had. En juist op het moment dat hij zijn kunst wilde gaan veranderen.

Een partij japansche prentjes

Vincent kocht zijn eerste Japanse houtsneden in Antwerpen. Eigenlijk met het doel om ze weer met winst door te verkopen. Uiteindelijk werd de Japanse prentkunst een van Vincents grootste inspiratiebronnen. Hij was een enthousiaste verzamelaar. Voor hem werkten de prenten als een katalysator. Ze leerden hem op een andere manier kijken naar de wereld.

Met spelden hing Vincent Japanse prenten aan de muur.

Met spelden hing Vincent de Japanse prenten aan de muur.

Vincent prikte de prenten aan de muur van zijn kamer.

Mijn werkplaats is nog al dragelijk. vooral omdat ik een partij japansche prentjes tegen de muren heb gespeld die mij erg amuseeren. Ge weet wel, van die vrouwenfiguurtjes in tuinen of aan ’t strand, ruiters, bloemen, knoestige doorntakken.

Vincent aan zijn broer Theo vanuit Antwerpen, 28 november 1885

Begin 1886 trok Vincent in bij zijn broer Theo in Parijs. Samen legden zij een flinke verzameling prenten aan. Al gauw zag Vincent de prenten niet meer als een aardigheidje. Het waren voor hem artistieke voorbeelden. En hij schatte de houtsneden even hoog in als de klassieke hoogtepunten in de Westerse kunstgeschiedenis.

Hoe groot Vincents verzameling destijds was, is onbekend. Zelf sprak hij in zijn brieven van ‘honderden’. Men vermoedt dat het rond de 600 prenten zijn geweest.

Ondertussen zijn inmiddels 28 Japanse kleurenhoutsneden uit de tentoonstelling Van Gogh & Japan omgewisseld met andere exemplaren. Het zijn namelijk kwetsbare kunstwerken. Licht is hun grootste vijand. Te veel lumen vervaagt het werk of verbleekt de kleuren. Ze mogen daarom maar een bepaalde hoeveelheid licht per jaar hebben; de rest van de tijd liggen ze in het donker opgeslagen.

Wat leerde Vincent van Gogh van Japanse prenten?

De felle, eenvoudige kleuren, opvallende vlakverdeling en duidelijke contourlijnen waren zo anders dan Vincent gewend was. De afbeeldingen waren vaak asymmetrie in de compositie, waardoor het onderwerp niet in het midden kwam te staan. Figuren en voorwerpen hadden geen diepte. Objecten in de voorgrond werden soms vergroot. Ze waren tweedimensionaal en stonden zonder schaduwen op een effen achtergrond. Zelfs in het perspectief is geen centraal verdwijnpunt. Regelmatig bleef de horizon buiten beeld. Of er werd gekozen voor abrupte afsnijdingen.

De traditionele manier van Westerse schilderkunst was een afbeelding zoals je in een kijkdoos kijkt. Westerse kunstenaars leerden nu dat ze hun kunstwerken niet altijd traditioneel hoefden in te vullen.

Tijdens zijn zoektocht naar een moderne schilderstijl putte Van Gogh veel inspiratie uit zijn verzameling Japanse prenten. Ze veranderden zijn kunst voorgoed. Bekijk in deze video wat hij precies van de prenten leerde.

De rest van dit stuk staat zo mooi beschreven op de site van het van Gogh Museum… dat ik het maar zo in z’n geheel voor je heb overgenomen.

Nieuwe stijl

Het bleef niet alleen bij kopiëren. Dat kwam onder meer door Vincents kunstenaarsvriend Émile Bernard. Die ontwikkelde nieuwe ideeën over de richting van de moderne kunst. Met de Japanse prenten als voorbeeld, stileerde hij zijn eigen schilderijen. Daarbij gebruikte hij grote vlakken in eenvoudige kleuren en stevige contourlijnen.

Een houtdruksnede met schetsen van Vincent van Gogh

Een houtdruksnede met daarnaast schetsen van Vincent van Gogh

Geïnspireerd door Bernard, maakte ook Vincent de illusie van diepte ondergeschikt aan het platte vlak. In zijn schilderijen combineerde hij dat streven naar platheid wél met zijn eigen, wervelende penseelstreek.

Vincent nam de Japanse vondsten over. Wat hem aansprak, was de ongewone ruimtewerking, de grote vlakken in sterke kleuren, de alledaagse onderwerpen en de aandacht voor details uit de natuur. En het exotische en vrolijke, uiteraard.

Japan in Zuid-Frankrijk

Na twee jaar liet Vincent het drukke Parijs achter zich. In februari 1888 vertrok hij naar Arles in Zuid-Frankrijk. Daar hoopte hij behalve rust ‘de helderheid van de atmosfeer en de vrolijke kleureffecten’ van de Oosterse prenten te vinden.

Vanuit de trein had hij ‘zitten kijken of het al Japans was!’. ‘Kinderlijk hè?’ schreef hij aan zijn vriend Gauguin die ook gegrepen was door de Japanse voorbeelden.

Net als Gauguin geloofde Vincent dat kunstenaars naar meer zuidelijke, primitieve streken moesten, op zoek naar uitgesproken kleuren. Dat zou hen helpen de kunst verder te ontwikkelen. Met dit idee ging hij naar Arles.

Na verloop van tijd verandert je kijk, je kijkt meer op z’n Japans, je ondergaat de kleur anders. Ik ben er dan ook van overtuigd dat mijn persoonlijkheid zich zal ontwikkelen als ik hier lange tijd blijf.

Vincent aan zijn broer Theo vanuit Arles, 5 juni 1888

Een kunstenaarsdorp in Zuid-Frankrijk

Vincent hoopte in Arles een kunstenaarsgemeenschap op te richten – naar voorbeeld van de Japanse Boeddhistische monniken die op vergelijkbare manier samenleefden.

Gauguin komt dus, dat zal je leven flink veranderen. Ik hoop dat jouw poging om van je huis een plek te maken waar kunstenaars zich thuis voelen, zal slagen.”

Theo van Gogh aan zijn broer Vincent, 19 oktober 1888

Uiteindelijk was Gauguin de enige die kwam. Hij werkte vanuit de verbeelding en stimuleerde Vincent ook te stileren. Een schilderij moest geen foto zijn.

Boek met Japanse prent

Boek met Japanse prent

Maar Gauguin en Vincent verschilden teveel van mening. Na een paar maanden ging Gauguin terug naar Parijs. Bij Vincent hadden zich de eerste verschijnselen van zijn ziekte geopenbaard.

Hij kwam terecht in het ziekenhuis en later in een inrichting, en verloor het geloof in eigen kunnen. Meedoen aan het ontwikkelen van de kunst van de toekomst was te hoog gegrepen. In zijn brieven sprak Vincent minder en minder over de Japanse prentkunst.

Vernieuwen naar Japans voorbeeld

Vincent nam zijn leven lang de natuur als uitgangspunt voor zijn kunst. De Japanse kunstenaars deden dat ook, en hij herkende dat. Tegelijkertijd boden de Japanse prenten hem het voorbeeld dat hij nodig had om te moderniseren.

Vincent wilde graag gehoor geven aan de roep om een moderne, meer primitieve schilderkunst. De Japanse prenten met hun grote kleurvlakken en stilering wezen hem de weg, zonder dat hij daarbij de natuur als startpunt hoefde los te laten. Ideaal.

De groots opgezette tentoonstelling Van Gogh & Japan is tot en met 24 juni (2018) te zien in het van Gogh museum. Tickets zijn uitsluitend online verkrijgbaar.

Tja, vraag ik me nu alleen nog af… Was ik nu eerder bevangen door het Japonisme of heeft het werk van Vincent mij juist beïnvloedt?

Bron: het van Gogh museum

Als je tot hier bent gekomen, vind je de informatie waarschijnlijk interessant. Wil je maandelijks op de hoogte blijven?

 

Laat een reactie achter

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.